رفتن به محتوای اصلی

تاریخچه فرش دستبافت

تاریخچه فرش

اولین فرش به احتمال زیاد بوسیله افراد چادرنشین برای فرش کردن کف خاکی چادرشان بافته شده بود ولی امکان اینکه فرش بوسیله مصری ها اختراع شده باشد و حتی اینکه تمام این مردم فرش را خودشان اختراع کرده باشند بدون اینکه با هم ارتباط و یا تماسی داشته باشند. فرش یا یک نمونه کمیاب و زیبایی است که با تکنیک بالا بافته شده حدوداً 2500 سال از عمر ان می گذرذ و فعلاً در موزه آرمیتاژ موجود می باشد. که این قالی با دو قالی دیگر توسط دانشمند روسی به نام رودنکو کشف کرده و این قالی از 5 رنگ قرمز سیر، آبی، سبز، زرد کمرنگ و نارنجی و در دسیمتر مربع 3600 گره از نوع متقارن دارد کل قالی دارای 250000 گره دارد و بافتن تمام آن یک یک کارگر یکسال و نیم وقت برده است. هنگامی که قالی از دار پایین آمده تارهای آن را می چیدند که طول  ریشه 1 تا 1.5 سانتی باقی می ماند بلندی پشم چیده شده نیز دو میلیمتر بوده است.
قالی بافی در عهد شاهان رواج داشته است که عبارتند از:

  • قالی بافی در عهد اشکانی: که قالی و قالیچه های ابریشمی اقلام صادراتی ایران به روم بود.
  •  قالی بافی در عهد ساسانی: مورخان رومی و اسلامی رویات بسیاری در باب فرش های پر بهای موجود در بارگاه و کاخ های شهریاران ساسانی نقل نمودند که با علامت شاهنشاهی می بافتند.
  • قالی بافی در دوران خلفای سه گانه: پس از سقوط ساسانیان در عهد خلیفه دوم قالی بافی دچار رکود شد.
  •  قالیبافی در دوران امویه: در این دوره مجدداً فرشبافی با شیوه های تولیدی زمان ساسانیان آرام آرام بدون تغییر راه اندازی گردید.
  •  قالیبافی در دوران عباسیان: خلفای تجمل پرست عباسی در تزئین کاخ های افسانه¬ای خود مطمئناً قالی دستباف ایران یکی از تزئین کننده های سنگ فرش این کاخها بوده است.
  •  قالیبافی در دوره حکومت¬های متقارن: در بین حکومت های متقارن از اواخر قرن سوم تا زمان حمله چنگیزخان مغول در ایران حکومت داشتند. در نتیجه طرحهای قالی ایران در این برخورد فرهنگی متأثر از طرح های سلجوقی گردید.  امروزه از فرش های ایران در این دوره اثری وجود ندارد.
  •  قالیبافی در دوره ایلخانان: در قرن هفتم در سال 630 هجری قمری پس از حمله چنگیز خان به ایران با آرامش اوضاع مجدداً قالیبافی در دوران نوادگان چنگیز و ایلخانان او رونق و رواج می یابد که قالی های بافته شده به هندوستان حمل می شده است.
  •  قالیبافی در عهد تیموریان: یکی از بزرگترین خدمات تیمورلنگ تربیت فرزندانی هنردوست و هنرپرور بود که بعد از او توسط فرزندش شاهرخ با تأکید بر قالیبافی ادامه یافت. در دوره تیموریان شهرهای سمرقند، بخارا، شیراز و هرات از مراکز مهم قالی بافی ایران شدند.
  • قالیبافی در دوران هجوم ازبک ها و سلسله  قره قویونلوها و آق قویونلوها: در این دوره در تبریز فرش های بسیار زیبایی بافته شد. به گونه ای که بسیاری از محققین بر این عقیده اند که فرش های بسیار زیبای اوایل دوره صفویه احتمالاً در زمان آق قویونلوها در تبریز بافته شد. در این دوران از زیبایی ها و کمال قالی های موجود در کاخ حکومتی ونیز و همچنین شهر فلورانس ایتالیا صدها پرده نقاشی مربوط به قالی ها و قالیچه های ایرانی نمایش داده شده است.
  •  دوره شکفتگی و عظمت (قالیبافی در عهد صفویان)

قالیبافی در عهد شاه اسماعیل صفوی:
مدارک و مستنداتی وجود دارد که شاه اسماعیل صفوی در پایتخت خود (تبریز) کارگاه های قالیبافی تأسیس کرد و از دوره غازان خان به عنوان یکی از پایگاه های بافت قالی ایران و همچنین داد و ستد آن شناخته شد.
قالیبافی در عهد شاه طهماسب اول:
اکثر محققین و تحلیل گران فرش ایران معتقد هستند در زمان حکومت شاه طهماسب هنر قالیبافی به عالی¬ترین مدارج ترقی و پیشرفت نایل شد و شاه عباس پسر او توانست بر پایه های مستحکم و قوی این جنبش نسبت به رساندن نام فرش ایران به حد اعلای جهانی کوشش نماید. شاه عباس هنر- صنعت فرش بافی را که در پادشاهی های پیشین یک حرفه روستایی و حتی یک هنر عشایری ایلیاتی بود به شهرها کشاند و به نوعی سبک شهری بافت را پایه نهاد. در این زمان 3 تن از بزرگترین نقاشان و طراحان ایرانی به نام های کمال الدین بهزاد، سلطان محمد و امیر سید علی به نقاشی و طراحی واداشت.
سپس در بسیاری از شهرها کارگاه های درباری و سلطنتی را برپا ساخت و در آن ها به بافت فرش های ظریف و بی نظیر درباری پرداخته شد و کلیه این امور سبب شد تا امروزه از برای او سبکی به نام «مکتب شاه طهماسب» در این هنر – صنعت در نظر گرفته شود.
از جمله شاه کارهایی که در عهد شاه طهماسب بافته شده است شاهکاری به نام قالی شیخ صفی الدین یا قالی اردبیل است. این شاهکار با تار و پود ابریشمی و پرز پشمی در سال 946 هجری قمری بافته شده است. بافنده این فرش مقصود کاشانی است. این فرش امروزه در موزه ویکتوریا آلبرت انگلستان مورد بازدید هزاران بازدیدکننده قرار می-گیرد.
قالیافی در دوره زمامداری شاه عباس کبیر:
شاه عباس پایتخت خود را به اصفهان انتقال داده در آنجا بزرگترین کارگاه سلطنتی و درباری بافت قالی را پایه نهاد. این کارگاه در نزدیکی چهل ستون و میدان نقش جهان بوده و به طور مداوم مشغول تهیه قالی برای دربار بوده است. این قالی ها برای مفرش کرده کاخ ها و هدیه به سلاطین و امرای خارجی به کار می رفت که نه تنها موجب اشتهارنام ایران در این هنر- صنعت شده بلکه اثری نیز از این هنر بی بدیل در موزه های سلطنتی خارجی باقی بماند. در زمان شاه عباسی "مکتب شاه عباسی" بنیان نهاده شد و قالی هایی با طرح گلدانی، اسلیمی، درخت و باغ (بوته) و سجاده-ای طراحی و تولید شد.
نمونه هایی از قالی¬های بافته شده در زمان شاه عباسی در موزه ها مترو پولتین نیویورک، فیلادلفیا، موزه فاک در دانشکاه هاروارد، رزیدنتس مونیخ، مرقد آقا امیرالمؤمنین علی (ع) در نجف اشرف و قلعه روز برگ در کپنهاک دانمارک نگهداری می شود. فرش لهستانی نیز در این دوره بافه شده است.
قالیبافی پس از شاه عباس تا ظهور نادر شاه:
جانشین های شاه عباس علاقه ای به این هنر- صنعت نداشته و در نتیجه حمایت خود را از طراحان و استادان  قالی باف دریغ کردند. در نتیجه استادان نیز علاقه ای به پرورش شاگرد از خود نشان  ندادند و در نتیجه قالیبافی اصالت خود را از دست داد و با ورود افغان ها به ایران این هنر- صنعت تقریباً از بین رفت.
قالیبافی در عهد سلسله¬های نادریه و زندیه:
مستنداتی در دست است که در اواخر دوران زندیه نمونه¬های زیبایی از قالی از حیث نقش و بافت در ایران تولید شده است.
قالیبافی در دوران قاجاریه:
در این دوران قالیبافی آرام آرام احیا شد. ورود شاهزادگان  دربار قاجار به این هنر- صنعت باعث شد که خرید و فروش و تجارت آن نیز شکل بگیرد. در این زمان سیاحان و کلسیونرهای اروپایی به ایران رفت و آمد داشته و سعی در جمع آوری قالی های بی نظیر ایرانی نمودند. تا اینکه در اواخر قرن نوزدهم تجارت خانه های اروپایی و آمریکایی جهت تأمین فرش مورد نیاز بازارهای خود شعباتی  در مراکز قالی بافی ایران تأسیس کردند. کارگزاران این شرکت ها پشم های رنگ شده را همراه با نقشه های مطلوب خود در اختیار بافندگان قرار داده و سفارش بافت فرش با عقد قراردادهایی به آن ها می دادند.
سپس در سال 1883 میلادی شرکت زیگلر که برای تأمین کالاهای صادراتی توسط بازرگانان تبریزی تأسیس شده بود تصمیم گرفت به جای اینکه وجوه حاصل از فروش کالاها در ایران را صرف خرید سکه های طلا نموده و سپس از طریق روسیه از ایران خارج نماید قالی خریداری کند تا در لندن آن ها را به راحتی و مستقیماً به پول تبدیل نماید. از اینرو شرکت نسبت به دایر کردن رنگرزخانه، استخدام طراحان و ایجاد انبار کالا در سلطان آباد (اراک) نمود. دیری نپایید که حدود 2500 دستگاه قالی بافی تحت نظارت زیگلر قرار گرفت و در کنار این شرکت، شرکت های بی شمار دیگری نیز از اروپا و آمریکا در این منطقه به راه افتاد. سپس در کرمان نخستین شرکت خارجی به نام (استرن راگ اند تریدینگ کمپانی نیویورک) دفتر خود را دایر و سپس اتو براندلی (Otto Brandly) به عنوان اولین بازرگان خارجی قالی در کرمان اقامت کرد. سپس شرکت نییرکو کاستلی که متعلق به یک خانواده متمکن و سرشناس ایتالیایی بود به تجارت قالی ایران علاقه مند گردید. این خانواده صاحب یکی از معتبرترین بانک خارجی بود و به نام برادر نییرکو از سال ها قبل از ورود به ایران در تبریز به عنوان کارگزار بانکی مستقر گردیده بود. از اینرو کاستلی ها تحت عنوان نییرکوکاستلی و برادران در اواخر قرن نوزدهم تجارت خود را در تبریز آغاز کردند.